Mama po udarze mieszka u brata. W zeszycie przy lodówce brat zapisuje: paliwo do lekarza, pampersy, godziny opieki po dwadzieścia złotych. Mama myślała, że to lista zakupów. W niedzielę brat pokazał mi go sam - "żeby potem nie było niejasności przy spadku"
Gdyby Grzegorz nie wyciągnął tego zeszytu sam, z własnej woli, przy niedzielnym obiedzie - pewnie do dziś myślałabym, że mój brat jest po prostu dobrym synem. A może nawet lepszym synem niż ja.
Zaczęło się półtora roku temu, w październiku, kiedy mama dostała udaru. Lekki, jak mówili lekarze. Lekki - ale wystarczający, żeby osiemdziesięciodwuletnia kobieta przestała chodzić po schodach, gotować sobie obiad i pamiętać, czy wzięła leki o dwunastej.
Mieszkała sama w dwupokojowym mieszkaniu na trzecim piętrze w Częstochowie, bez windy. Po tygodniu na neurologii stało się jasne, że samodzielnie już nie wróci.
Grzegorz zaproponował od razu. Zanim ja zdążyłam pomyśleć o rozwiązaniach - prywatnej opiekunce, domu opieki, remoncie łazienki u mamy - on już powiedział: zabiorę ją do siebie. Ma dom na obrzeżach, parter, łazienkę z prysznicem bez brodzika. Żona Basia pracuje na pół etatu, więc rano ktoś jest w domu. Logicznie - idealne rozwiązanie.
Ja mieszkam w Łodzi. Pracuję w aptece, zmianowo, czasem do dwudziestej drugiej. Mam męża, dorosłą córkę w Krakowie, wnuczkę, która właśnie zaczęła przedszkole. Przyjechać do Częstochowy mogę w niedzielę, czasem w sobotę. Zostawić dwieście, trzysta złotych na stole, przywieźć mamie ulubione ciastka z bakaliami, posiedzieć dwie godziny, poprawić poduszki. Wiem, jak to wygląda z boku. Wiem, jak to wyglądało z boku od samego początku.
Przez te półtora roku jeździłam regularnie. Mama powoli się pozbierała - chodziła już sama po domu, choć z balkonikiem, a od wiosny nawet siadała na tarasie. Grzegorz wożił ją do lekarzy, do rehabilitanta, raz w miesiącu na kontrolę do neurologa.
Basia prała, gotowała, zmieniała pościel. Nie narzekali. Znaczy - Grzegorz czasem rzucał krótko, że znowu trzeba było jechać do Częstochowy po recepty, bo mama zapomniała powiedzieć wcześniej. Albo że nocą wstawała trzy razy i budziła cały dom. Ale mówił to tonem informacyjnym, nie pretensjonalnym. Albo tak mi się wydawało.
Zeszyt widziałam od początku. Leżał przy lodówce, przyciśnięty ceramicznym kotem, którego mama dostała kiedyś na imieniny. Zwykły zeszyt w kratkę, z zieloną okładką. Myślałam, że Basia spisuje zakupy - mleko, masło, chleb razowy, proszek do prania. Raz zerknęłam i zobaczyłam kolumnę cyfr. Pomyślałam: rachunki domowe. Nie wnikałam. To był ich dom, ich organizacja.
Mama też widziała ten zeszyt. Raz mi powiedziała, przyciszonym głosem, jakby zdradzała sekret:
- Jolka, Basia ma taki zeszyt, wszystko zapisuje, żeby niczego nie zapomnieć w sklepie. Ja też kiedyś tak robiłam, pamiętasz? Tylko ja pisałam na kartkach i gubiłam w torebce.
Uśmiechnęłam się. Mama wyglądała przy tym tak zadowolona - że u syna panuje porządek, że ktoś o nią dba z listą i planem.
W tamtą niedzielę przyjechałam jak zwykle koło jedenastej. Mama siedziała w fotelu przy telewizorze, Basia poszła do kościoła. Grzegorz zrobił kawę - rozpuszkową, bo innej nie pije - i usiedliśmy w kuchni. Pytał o córkę, o wnuczkę, o to, czy w aptece dalej brakuje ludzi. Normalna rozmowa. A potem wstał, wziął z półki ten zielony zeszyt i położył przede mną na stole.
- Popatrz - powiedział. - Żeby potem nie było niejasności przy spadku.
Otworzyłam. Pierwsza strona, nagłówek: "Koszty opieki nad mamą - od listopada". Pod spodem, kolumna po kolumnie, drobnym, równym pismem Grzegorza. Data. Pozycja. Kwota.
Paliwo do neurologa. Paliwo do rehabilitanta. Pampersy - paczka. Leki nierefundowane. Specjalna mata do łóżka. Rękawiczki jednorazowe. Pranie pościeli - pięć złotych za pranie. I na samym dole każdego tygodnia, oddzielone kreską: godziny opieki, dwadzieścia złotych za godzinę.
Kartkowałam dalej. Każdy tydzień. Każdy miesiąc. Sumy na dole stron, podkreślone linijką. Pod spodem - suma narastająca. Jak w księgowości.
- Grzegorz - powiedziałam i usłyszałam, że mój głos jest dziwnie cichy. - Ty to wszystko liczysz?
- A co miałem robić? - Nie podniósł głosu. Mówił spokojnie, rzeczowo, jakby tłumaczył, dlaczego wymienił olej w samochodzie. - Jolka, ja nie mówię, że robię to za pieniądze. Ale mama ma to mieszkanie w centrum. Kiedyś będzie podział. I co - ty dostaniesz połowę, ja połowę, a te półtora roku się nie liczy?
Siedziałam z tym zeszytem w rękach i nie wiedziałam, co czuję. Bo on nie kłamał. On naprawdę wstawał w nocy, kiedy mama szła do łazienki i nie trafiała z powrotem do pokoju. On naprawdę jechał po recepty w deszczu, czekał w kolejce do lekarza, dźwigał ją po schodach do poradni, która nie miała podjazdu. To wszystko było prawdą. Każda linia w tym zeszycie odpowiadała prawdziwemu wysiłkowi, prawdziwemu zmęczeniu, prawdziwej godzinie wyrwanej ze snu.
Ale dwadzieścia złotych za godzinę. Za opiekę nad własną matką.
- Grzegorz, mama wie o tym zeszycie? - zapytałam.
- Wie, że jest. Nie wie, co w nim jest - powiedział i dopił kawę. - Nie ma po co jej mówić. I tak by nie zrozumiała.
Wróciłam do pokoju. Mama oglądała teleturniej, podpowiadała uczestnikom, myliła odpowiedzi i śmiała się z własnych pomyłek. Usiadłam obok niej na kanapie i wzięłam ją za rękę.
- Jolka, zimno ci? - zapytała od razu. - Powiedz Grzesiowi, żeby włączył ogrzewanie, on zawsze oszczędza.
- Nie, mamo. Nie jest mi zimno.
Przez resztę wizyty byłam jak w transie. Jadłam obiad, który ugotowała Basia - pomidorowa z makaronem, tak jak mama lubi. Rozmawiałam o pogodzie, o wnuczce, o tym, że mama dobrze wygląda. A w głowie miałam te kolumny cyfr, te podkreślenia linijką, tę sumę narastającą na przedostatniej stronie.
W drodze powrotnej do Łodzi zatrzymałam się na stacji benzynowej. Stałam przy samochodzie z kluczykami w ręce i płakałam. Nie z żalu do Grzegorza. Z czegoś gorszego - z poczucia, że on ma prawo do tego zeszytu.
Że ja, przyjeżdżając raz na tydzień z ciastkami i dwustuzłotówką, nie kupiłam sobie prawa do oburzenia. Że gdyby role były odwrócone, gdyby to mama mieszkała u mnie, a Grzegorz przyjeżdżał na dwie godziny w niedzielę - może ja też bym liczyła. Może nie w zeszycie. Ale liczyła.
Wieczorem zadzwoniłam do córki. Opowiedziałam jej o zeszycie. Cisza w słuchawce, a potem Kasia powiedziała:
- Mamo, a ty ile razy w tygodniu jedziesz do babci?
To nie było pytanie. To było zdanie, które miało mnie zabolec - i zabolało.
Nie zadzwoniłam do Grzegorza. Nie wiem, co bym mu powiedziała. Że to niemoralne - liczyć godziny spędzone przy matce? Ale on nie liczy z chciwości.
On liczy, bo jest zmęczony, bo nikt go nie zmienił, bo traktuje to jak pracę, skoro nikt inny nie chce jej wykonywać. A może liczy, bo to jedyny sposób, jaki zna, żeby powiedzieć: widzisz, ile to kosztuje? Nie pieniędzy - mnie.
Mama zadzwoniła we wtorek. Powiedziała, że Basia kupiła nowy zeszyt, bo stary się kończył. Zielony, taki sam.
- Porządna kobieta z tej Basi - powiedziała mama. - Wszystko ma zapisane, nic się nie zmarnuje.
Nie poprawiłam jej. Może lepiej, żeby myślała, że to lista zakupów. Może lepiej, żeby nie wiedziała, że dobroć jej syna ma swoją cenę - dwadzieścia złotych za godzinę, zapisaną równym pismem w zeszycie w kratkę przy lodówce.
A ja w najbliższą niedzielę pojadę znowu. Z ciastkami, z pieniędzmi, z poczuciem winy. I będę się zastanawiać, czy powinnam zaproponować, żeby mama zamieszkała u mnie. I będę wiedziała, że tego nie zrobię.
