Od wiosny mama mieszka u brata, a karta do jej konta - 3 800 złotych emerytury co miesiąc - leży u niego w portfelu, "bo tak wygodniej z opłatami".
W niedzielę po mszy mama poprosiła mnie szeptem o dziesięć złotych na tacę. Przed kościołem brat pokazywał sąsiadom zdjęcia z Hurghady.
- Jolu, masz dziesięć złotych? - mama złapała mnie za rękaw tuż przy kropielnicy. - Na tacę. Na ogrzewanie.
Powiedziała to szeptem, jakby prosiła o coś wstydliwego. Przy drzwiach kościoła w Dobrzeniu stał ministrant z wiklinowym koszykiem, bo proboszcz od początku listopada zbierał na nowy piec.
Ludzie wrzucali monety, ktoś położył dwudziestkę. A moja matka - osiemdziesiąt dwa lata, prawie czterdzieści przepracowanych w laboratorium cementowni - stała z dłońmi złożonymi na torebce, w której nie było ani grosza.
Wyjęłam z portfela dychę. Wrzuciła ją szybko, nie patrząc na mnie.
Na schodach przed kościołem mój brat trzymał telefon wysoko, żeby wszyscy widzieli.
- A tu, zobaczcie, basen prosto pod balkonem. A rafa! Rybki jak w akwarium, mówię wam, na wyciągnięcie ręki.
Pani Halina spod czwórki cmokała z podziwem. Iwona, moja bratowa, stała obok i uśmiechała się trochę niepewnie, jak ktoś, kogo chwalą za coś, czego sam nie zrobił.
Hurghada. Dziesięć dni w październiku. Wiedziałam o tym wyjeździe, bo to ja przez te dziesięć dni spałam na rozkładanym fotelu, a mama na mojej wersalce w kawalerce na Zaodrzu. Grzegorz mówił wtedy, że to "promocja od Iwony z pracy, prawie za darmo, grzech nie skorzystać".
- Mamo, podwiozę cię - powiedziałam, zanim brat zdążył schować telefon.
W samochodzie mama długo poprawiała szalik. Zapytałam wprost, bo inaczej nie umiem.
- Mamo, a gdzie są twoje pieniądze?
- Grzesiu ma kartę. Tak wygodniej z opłatami. Prąd w moim mieszkaniu, czynsz, apteka... On wszystko załatwia.
- A jak chcesz coś sobie kupić?
- A co ja mam kupować? Wszystko mam. - Zamilkła, a potem dodała ciszej: - Tylko na tacę głupio prosić. Grzesiu by dał, ale zaraz pyta: "a po co, mamo, przecież ksiądz nie zbankrutuje".
Odkąd mama zamieszkała u brata, mówiła tak o wszystkim - że ma, że nie trzeba, że po co. Wiosną przeszła ciężką grypę i po niej już nie dała rady wejść na czwarte piętro swojego bloku przy Ozimskiej.
Windy tam nie ma i nie będzie. Grzegorz od razu powiedział: "Mama do nas. Mamy pokój na dole, po chłopakach stoi pusty". Pamiętam, jaką poczułam ulgę. Ja wstaję o wpół do czwartej, bo o piątej otwieram piekarnię, i mieszkam na dwudziestu ośmiu metrach. A on miał dom, ogród i żonę, która pracuje na zmiany w szpitalu, więc ktoś zawsze był w domu.
Taka ulga potem uwiera. Przez całe lato przyjeżdżałam w niedziele, z sernikiem, na godzinę, dwie. Mama była czysta, najedzona, uczesana. Niczego więcej nie sprawdzałam.
- Mamo, a ile ci teraz przychodzi?
- Trzy osiemset. Tak mi ZUS napisał po waloryzacji.
Policzyłam w głowie. Puste mieszkanie, rachunki, leki, nawet jakieś dokładanie się do jedzenia. Nie wychodziło trzy osiemset. Nie mogło wyjść.
Mama patrzyła przez szybę na mijane ogrody. Kiedy stanęłyśmy pod bramą Grzegorza, nie wysiadła od razu.
- Jolu, zawieziesz mnie we wtorek do banku? Tak tylko zobaczyć.
Nie ja to wymyśliłam. Ona.
We wtorek zamieniłam się zmianą z Kasią. Mama powiedziała Grzegorzowi, że jedziemy do okulisty. Słyszałam, jak to mówi do telefonu, i coś mnie ścisnęło w środku - moja matka, która całe życie powtarzała, że kłamstwo ma krótkie nogi, kłamała własnemu synowi, żeby zobaczyć własne pieniądze.
Oddział na Krakowskiej był prawie pusty. Młoda kasjerka obejrzała dowód osobisty mamy i wydrukowała historię rachunku od kwietnia. W kwietniu na koncie było ponad dziewięć tysięcy - mamy oszczędności z wielu lat, odkładane "na czarną godzinę". Mama założyła okulary i przesuwała palcem po kolejnych liniach. Wypłata z bankomatu. Lidl. Orlen. Apteka. Wypłata z bankomatu. I tak co miesiąc, a saldo topniało jak śnieg w marcu.
A dwunastego września: płatność kartą, biuro podróży, 6 400 złotych.
Palec mamy zatrzymał się na tej linijce.
- To jest ta promocja Iwony - powiedziała. Nie zapytała. Stwierdziła.
Kasjerka cicho wytłumaczyła, że można zastrzec kartę i od ręki zamówić nową. Mama złożyła kartkę na czworo.
- Jeszcze nie. Najpierw z synem porozmawiam.
W czwartek wieczorem siedzieliśmy we czwórkę w kuchni Grzegorza. Pachniało bigosem, który Iwona robiła na weekend. Mama położyła wydruk na ceracie i wygładziła go dłonią.
Grzegorz spojrzał i zrobił się czerwony aż po uszy. Iwona wzięła kartkę, przeczytała i odłożyła bardzo powoli.
- Mówiłeś, że z premii - powiedziała do męża. - Że ci zaległą premię wypłacili.
- A z czego miałem wziąć? Z czego?! - Grzegorz wstał i oparł się o zlew. - Wiecie, ile kosztuje utrzymanie domu? Opał, podatek, wszystko zdrożało. Mamo, przepraszam, że przy wszystkich, ale to ja cię kąpię. Ja wstaję w nocy, jak wołasz. Jola przyjeżdża w niedzielę na godzinę z sernikiem i jedzie. A mama sama zawsze mówiła: "to wszystko i tak będzie wasze". No to wziąłem. Pierwszy raz od dwudziestu lat chciałem, żeby Iwona zobaczyła coś więcej niż ten dom i ten szpital.
Chciałam krzyczeć. Miałam w gardle całe zdania - o tej dziesiątce, o fotelu w mojej kawalerce, o kłamstwie z promocją. Ale ta jedna rzecz o niedzielach na godzinę trafiła mnie prosto w żebra, bo była prawdziwa.
Mama siedziała spokojnie, tylko jej dłonie lekko drżały na ceracie.
- Grzesiu - powiedziała. - Oddaj mi kartę.
Wyjął portfel. Długo grzebał między paragonami, aż w końcu położył kartę przed nią. Mama obróciła ją w palcach, jakby widziała ją pierwszy raz.
- I powiem wam jeszcze jedno. Ani Jola, ani ty nie będziecie mi dawać na tacę. Mam swoją emeryturę. Zapracowałam na nią.
Dopiero wtedy Iwona się rozpłakała. Cicho, nad tym bigosem.
Następnego dnia pojechałyśmy do banku drugi raz. Mama zamówiła nową kartę z nowym PIN-em, który zna tylko ona, i ustawiła stałe zlecenie: co miesiąc, dziesiątego, przelew na konto Grzegorza "na dom". Kwotę wybrała sama i nikomu jej nie podała, nawet mnie. Powiedziała tylko, że uczciwą.
- A ten Egipt? - zapytałam w samochodzie.
- Niech mu będzie. - Mama wzruszyła ramionami. - Ale następnym razem niech zapyta. Może bym z nimi pojechała. Nigdy nie widziałam rafy.
Ja też coś postanowiłam. Co drugi weekend biorę mamę do siebie, od piątku do niedzieli. Kupiłam porządne łóżko polowe, bo fotel naprawdę nie nadaje się do spania. Grzegorz z Iwoną jeżdżą wtedy do kina albo po prostu śpią do dziewiątej. Brat z początku na mnie nie patrzył. Teraz w piątki pomaga mi znieść mamy torbę do samochodu i mówi "dzięki, Jola". Krótko, ale mówi.
W ostatnią niedzielę przy wyjściu z kościoła znowu stał ministrant z koszykiem. Mama otworzyła torebkę - swoją - i wyjęła dwudziestkę.
- Dziesięć na piec - powiedziała, kładąc banknot w koszyku. - A dziesięć za tamtą, co od ciebie pożyczyłam.