Zięć przy gościach mówi, że teściowa "całe życie przepisywała cudze papiery" - byłam maszynistką w sądzie, trzydzieści cztery lata. W czerwcu wnuczka obroniła doktorat z prawa. Na pierwszej stronie, w podziękowaniach, napisała: "Babci Irenie, która nauczyła mnie czytać akta". Zięcia w podziękowaniach nie było
- Ola upór ma po mnie, to pewne - Dariusz podniósł kieliszek i powiódł wzrokiem po stole. - Bo teściowa, no, bez obrazy, całe życie przepisywała cudze papiery.
Goście się zaśmiali. Nie złośliwie - tak się śmieje przy stole, kiedy gospodarz żartuje, a schab stygnie na półmisku. Siostra Dariusza parsknęła w serwetkę. Kolega Oli z uczelni uśmiechnął się niepewnie i zerknął na mnie, jakby sprawdzał, czy wolno. Wolno było. Od dwudziestu pięciu lat wolno.
Wygładziłam serwetkę na kolanach. Ręce miałam spokojne, wyćwiczone. Trzydzieści cztery lata w sądzie uczą jednego: kiedy ktoś na sali mówi głupstwo, nie podnosisz głowy. Piszesz dalej.
- Tato - powiedziała Ola cicho.
- No co? Żartuję przecież. Mama się nie gniewa. Prawda, mamo?
"Mamo" mówił do mnie zawsze wtedy, kiedy chciał, żeby zabrzmiało serdecznie.
- Nie gniewam się - odpowiedziałam. I to była prawda. W każdym razie taka, jaką da się zaprotokołować.
Wstałam pokroić sernik. W kuchni u Gosi pachniało kawą z ekspresu i koperkiem od młodych ziemniaków. Przez otwarte okno wpadał zapach lip spod bloku. Nie zdążyłam przyłożyć noża do ciasta, kiedy w drzwiach stanęła Ola. Trzydzieści lat, tydzień po obronie, w granatowej sukience, w której wyglądała jak młoda sędzia.
- Babciu, czemu ty mu nigdy nie odpowiesz?
- A co mam odpowiadać, dziecko. Przepisywałam. To nie kłamstwo.
- To jest kłamstwo - powiedziała twardo. Takim głosem jeszcze do mnie nie mówiła. Takim mówi się na sali. - Poczekaj do kawy.
I wyszła, a ja zostałam z nożem nad sernikiem i z pytaniem, na co mam czekać.
Przepisywałam, owszem. Zaczęłam w siedemdziesiątym trzecim, miałam dwadzieścia lat i kurs maszynopisania z wyróżnieniem. Hala maszyn na parterze, dwanaście stanowisk, stukot jak grad o parapet. Kalka, przebitki, pięć kopii naraz. Jak się pomyliłaś na ostatniej stronie wyroku, przepisywałaś cały wyrok, bo sędzia nie podpisze poprawianego.
Potem przyszły komputery i dyktafony. Sędziowie nagrywali uzasadnienia, a ja w słuchawkach słyszałam, kiedy się gubili w paragrafach. Sędzia Wojciechowska powtarzała: "Pani Irena przeczyta, to wypuszczę". Nie przepisywałam papierów. Czytałam je. Tylko nikt o to nie pytał.
Ola zaczęła przychodzić do sądu, jak miała sześć lat. Gosia pracowała w sklepie na zmiany, a Dariusz właśnie kupił pierwszego busa i jeździł nocami, żeby go spłacić. Wakacje dziecka spadły na mnie. Siedziała w sekretariacie z kredkami, a ja dawałam jej puste druki - wezwania, protokoły. Bawiła się w sąd. Sygnatury wpisywała krzywymi cyframi.
Później, na studiach, przyjeżdżała w niedziele. Rozkładała na mojej ceratce kserówki z archiwum, bo pisała doktorat o protokołach rozpraw - jak to, co zapisane, różni się od tego, co powiedziane. Pokazywałam jej to, czego nie ma w podręcznikach.
- Patrz, tu protokolantka skreśliła i napisała jeszcze raz. Czemu? Bo świadek się poprawił. Najwięcej widać w tym, co ktoś poprawił.
Kiwała głową i notowała w zeszycie. Myślałam, że z grzeczności.
Kawę podano o siódmej. Ola wstała, sięgnęła do torby i wyjęła książkę w ciemnozielonej oprawie ze złotymi literami. Gruba, ciężka, pachnąca introligatornią.
- To pierwszy egzemplarz - powiedziała. - Dla babci. Otwórz na pierwszej stronie.
Otworzyłam. Najpierw promotor, profesor, za cierpliwość. Potem mama, za to, że wierzyła. A pod spodem jedna linijka: "Babci Irenie, która nauczyła mnie czytać akta".
Litery mi popłynęły. Zdjęłam okulary, przetarłam, założyłam z powrotem, a one dalej płynęły. Za plecami usłyszałam, jak Gosia pociąga nosem.
- Pokaż - Dariusz wyciągnął rękę.
Podałam mu. Czytał długo, dłużej niż te trzy zdania wymagały. Widziałam jego palec, gruby, z zadrą przy paznokciu, jak sunie w dół strony, zatrzymuje się, wraca na górę. Przewrócił kartkę, jakby ciąg dalszy mógł być na odwrocie. Na odwrocie był spis treści.
Zamknął książkę ostrożnie, dwiema rękami, jak się zamyka coś, co może się rozsypać.
- Ładnie - powiedział. I wyszedł na balkon.
Nikt się już nie śmiał. Ktoś dolewał kawy, ktoś chwalił sernik. Ola patrzyła w obrus.
Nie chciałam, żeby mnie odwoził. Powiedziałam Gosi, że przejdę się na przystanek, że wieczór ciepły, że mi dobrze zrobi. Stałam pod wiatą z książką przyciśniętą do piersi, kiedy usłyszałam za sobą kroki. Dariusz. W kapciach, w tych brązowych w kratkę, przez całe osiedle.
- Sześć lat ją woziłem - powiedział bez wstępu. - Co niedzielę na studia, w piątek z powrotem. Akademik płaciłem. Laptopa kupiłem. A ja tam nie istnieję.
- Wiem, Darek.
- Nie, mama nie wie. - Oddychał ciężko. - Mama pamięta dziewięćdziesiąty piąty? Jak przyszedłem pierwszy raz na obiad? Zdejmowałem buty w przedpokoju, a z kuchni było słychać: "Chłopak po zawodówce, kierowca. Gośka się przy nim zmarnuje".
Zrobiło mi się zimno, chociaż od asfaltu jeszcze biło ciepło. Pamiętałam. Powiedziałam to Stasiowi przy zlewie, cicho, myślałam, że cicho. Byłam wtedy dumna z tego, że pracuję w sądzie. Że moja córka zasługuje na kogoś lepszego.
- Słyszałeś.
- Słyszałem. I od tamtej pory wiedziałem, że dla mamy jestem zawodówka. To sobie myślałem: dobra, to ja też wiem, kim mama jest.
Przyjechał autobus, otworzył drzwi, postał, zamknął i odjechał. Żadne z nas się nie ruszyło.
- Pomyliłam się wtedy - powiedziałam. - Nie pierwszy raz w życiu. Tylko że ten jeden błąd przepisywaliśmy oboje przez dwadzieścia pięć lat. Na czysto, w pięciu kopiach.
Spojrzał na mnie. Pierwszy raz od lat tak zwyczajnie, bez tego swojego uśmieszku.
- A wiesz, czemu cię tam nie ma? - zapytałam. - Jak Ola powiedziała, że idzie na doktorat, to ty się zaśmiałeś. "Po co ci to? Żeby jak babka papiery przekładać?" Ona to pamięta, Darek. Tak samo, jak ty pamiętasz moje.
Długo milczał. Potem pokiwał głową, odwrócił się i poszedł w tych kapciach z powrotem, przez trawnik, na skróty.
We wrześniu Ola powiedziała mi przez telefon, że tata poprosił o własny egzemplarz. Że czyta wieczorami, po kawałku, z wydrukowanym słownikiem łacińskich zwrotów, który sam sobie znalazł w internecie. Że czasem dzwoni i pyta, co znaczy "ex officio".
W październiku przyszli na moje imieniny. Przy stole sąsiadka z trzeciego piętra zapytała Olę, czym się teraz zajmuje, a Ola zaczęła coś o habilitacji. Dariusz wszedł jej w słowo.
- Ona to ma po teściowej - powiedział i odstawił kieliszek. - Teściowa trzydzieści cztery lata pisała wyroki w sądzie. Sędziowie bez niej uzasadnień nie wypuszczali. Ode mnie Ola ma tylko upór.
Nikt się nie zaśmiał. Sąsiadka spojrzała na mnie z szacunkiem, którego nie umiałam przyjąć, więc poszłam po sernik.
Ola przyszła za mną do kuchni.
- Babciu, wydawnictwo chce to wydać jako książkę. Mogę zmienić podziękowania.
- I co dopiszesz?
- Już dopisałam. - Uśmiechnęła się. - Ale niech tata sam przeczyta. On teraz umie czytać do końca.
Najwięcej widać w tym, co ktoś poprawił. Nas dwoje poprawiało się za późno, przez dwadzieścia pięć lat. Ale czytelnie.
