Wnuczka wróciła z rozmowy o podwyżkę: dostał ją kolega z działu, bo "ma kredyt i dwoje dzieci, a pani jest młoda, pani sobie poradzi". W 1983 roku kierownik w Polmozbycie w Koszalinie dał premię Zdzisiowi prawie tymi samymi słowami. Wnuczka zapytała, co wtedy zrobiłam. Wyjęłam z segmentu teczkę z kalką pisma, które następnego dnia zaniosłam do dyrektora.
- Babciu, on mi powiedział, że jestem młoda i sobie poradzę.
Weronika stała w progu kuchni w rozpiętej kurtce, z kluczykami od samochodu wciąż w dłoni. Nie przywitała się, nie zapytała, czy jest herbata. Po prostu to z siebie wyrzuciła, a ja odstawiłam czajnik tak gwałtownie, że woda chlusnęła na ceratę.
- Kto ci tak powiedział? - zapytałam, choć wiedziałam, co usłyszę. Znałam to zdanie na pamięć. Od czterdziestu trzech lat.
- Kierownik. Pan Rafał. Poszłam dziś do niego w sprawie podwyżki, miałam wszystko wypisane na kartce, ćwiczyłam przed lustrem jak głupia... A on mi na to, że w tym roku podwyżkę dostaje Michał. Bo Michał ma kredyt i dwoje dzieci. A ja jestem młoda, ja sobie poradzę. - Opadła na taboret. - I wiesz, co jest najgorsze? Że powiedział to tak ciepło. Jakby mi robił łaskę, że w ogóle tłumaczy.
Wycierałam ceratę dłużej, niż było trzeba. Nie chciałam, żeby zobaczyła, że trzęsą mi się ręce.
Weronika ma dwadzieścia sześć lat i od trzech pracuje w dziale części w salonie samochodowym pod Koszalinem. Śmieje się, że to u nas rodzinne - babcia wydawała amortyzatory do maluchów, ona zamawia czujniki do hybryd. Michała lubi. Sama mi kiedyś opowiadała, jak pomógł jej przy pierwszej inwentaryzacji.
- Babciu - odezwała się nagle. - Mama mówiła, że w Polmozbycie miałaś kiedyś jakąś awanturę o premię. Co ty wtedy zrobiłaś?
Nie odpowiedziałam. Poszłam do pokoju, otworzyłam dolną szafkę segmentu - tę z papierami, do której nikt poza mną nie zagląda - i wyjęłam szarą teczkę wiązaną na tasiemki. Świadectwa pracy, stare paski z wypłat, których nigdy nie umiałam wyrzucić. A na samym spodzie kartka cienka jak bibułka, z fioletowymi literami, wyblakłymi, ale wciąż czytelnymi.
Kopia przez kalkę. Moja mama zawsze powtarzała, że z urzędem tylko na piśmie i zawsze z kopią dla siebie.
Położyłam kartkę przed Weroniką.
- Czytaj. Ja nie muszę, pamiętam każde słowo.
Czytała powoli, potykając się o zwroty, jakich dziś nikt już nie używa.
"Do Dyrektora Przedsiębiorstwa. Uprzejmie proszę o ponowne rozpatrzenie podziału premii kwartalnej w magazynie części zamiennych. W okresie od stycznia do marca bieżącego roku, w dużej mierze po godzinach pracy, samodzielnie uporządkowałam kartotekę magazynową.
Odnalazłam części zaksięgowane pod błędnymi indeksami, w tym łożyska i uszczelki z listy deficytowej. Dzięki temu remanent nie wykazał niedoboru i nikt z zespołu objętego wspólną odpowiedzialnością materialną nie poniósł potrąceń. Nie wnoszę o odebranie premii innemu pracownikowi. Wnoszę o to, by moja praca była oceniana według tych samych zasad co praca kolegów."
Weronika podniosła na mnie oczy.
- Babciu... przecież to jest dokładnie to samo.
To było dokładnie to samo.
Zimą osiemdziesiątego trzeciego w magazynie Polmozbytu było zimno jak w psiarni, a kartoteka wyglądała tak, jakby prowadził ją ktoś z zawiązanymi oczami. Na papierze części były, na regałach nie. Albo odwrotnie. Wiedzieliśmy, że w marcu przyjdzie remanent, a każdy brak rozłożą na nas czworo, z pensji.
Na Zdziśka też. Przez dwa miesiące zostawałam po godzinach, Magdę z przedszkola odbierała moja mama. W połowie marca, w drugiej hali, za stertą opon, znalazłam dwie skrzynki łożysk i karton uszczelek zapisanych pod cudzym numerem. Remanent wyszedł czysto. Nikt nie oddał ani złotówki.
W kwietniu kierownik Grabowski zawołał mnie do swojej klitki za szybą.
- Pani Jolu, premię w tym kwartale dostaje Zdzisiek. On spłaca mieszkanie w spółdzielni, ma dwoje dzieci. A pani jest młoda, pani sobie poradzi.
Miałam dwadzieścia sześć lat i trzyletnią córkę. O to nikt nie zapytał.
Wieczorem powiedziałam Andrzejowi, że napiszę do dyrektora. Mąż odłożył gazetę.
- Jola, daj spokój. Są takie czasy, że jeszcze cię wyrzucą i nikt cię nie przyjmie. Dla jednej premii?
Nie był tchórzem. Bał się o nas. W osiemdziesiątym trzecim ludzie bali się pisać cokolwiek do kogokolwiek.
Następnego dnia przyszłam do pracy o szóstej, zanim ktokolwiek się pojawił. Napisałam to pismo na biurowym łuczniku, z kalką, na papierze przyniesionym z domu. O ósmej siedziałam już w sekretariacie dyrekcji. Czekałam półtorej godziny na krześle pod paprotką.
Dyrektor przeczytał je na stojąco. Potem jeszcze raz.
- Kto to pani pisał?
- Ja.
- Sama?
- Sama, panie dyrektorze. Na maszynie w magazynie. Papier mój.
Długo mi się przyglądał.
- Premia jest wypłacona. Zdzisławowi nikt jej nie odbierze.
- Ja nie chcę, żeby mu odbierać. Chcę, żeby następnym razem liczono, kto co zrobił.
Niczego nie obiecał. Kazał zostawić pismo. Wracałam do magazynu pewna, że za miesiąc będę szukała pracy.
W lipcu dostałam premię. A na tablicy przy szatni zawisło zarządzenie, że premie w magazynie przyznaje się według karty oceny pracy. Bez nazwisk. Ale wszyscy wiedzieli.
Zapłaciłam za to swoje. Grabowski przez lata rozmawiał ze mną wyłącznie o indeksach i dostawach. Na wigilii zakładowej sadzano mnie przy samych drzwiach. Zdzisiek przez miesiąc nie patrzył mi w oczy, a potem pewnego ranka postawił mi na biurku słoik miodu od teścia i bez słowa wrócił do regałów.
Najdziwniejsze przyszło siedem lat później. Grabowski przechodził na emeryturę, żegnaliśmy go w świetlicy przy torcie i herbacie. Podszedł do mnie z talerzykiem w ręce.
- Pani Jolu... moja Ela w zeszłym miesiącu usłyszała w biurze to samo. Że młoda, że sobie poradzi. Wie pani, co jej powiedziałem? Żeby usiadła i napisała pismo. I żeby zrobiła kopię. - Odstawił talerzyk na parapet. - Ja wtedy naprawdę myślałem, że jestem sprawiedliwy. Że chłop ma rodzinę na głowie, a młoda kobieta ma męża, to się nie przewróci. Dopiero przy własnej córce zobaczyłem, ile ona tego wszystkiego dźwiga.
Weronika długo milczała. Potem odłożyła kartkę tak ostrożnie, jakby mogła się rozsypać.
- I to wszystko? Jedno pismo?
- Jedno pismo. I kopia.
- Babciu, dziś się pisze maile.
- To pisz maila. Tylko nie zaczynaj od "przepraszam, że zawracam głowę". Pisz daty. Pisz, co zrobiłaś. I ani słowa złego o Michale, on ci nic nie zabrał.
Siedziała przy moim stole do wieczora. Wypisała, jak przejęła obsługę dwóch flot firmowych, jak skróciła czekanie serwisu na części z trzech dni do jednego, jak przez dwa miesiące zastępowała chorą koleżankę. Kiedy chciała wysłać maila tylko do dyrektora, pokręciłam głową.
- Kierownikowi do wiadomości. Za plecami się nie robi.
W poniedziałek rano kliknęła "wyślij". Przez dwa dni nie mogłam usiedzieć w mieszkaniu. Schodziłam na ławkę pod blokiem, ściskałam telefon w obu dłoniach i patrzyłam na parking, zupełnie jak wtedy na krześle pod paprotką. W środę zadzwoniła.
- Babciu, dyrektor wezwał nas oboje. Pan Rafał był czerwony jak burak i powiedział, że nie myślał o tym w ten sposób. Dostaję podwyżkę od przyszłego miesiąca. Michał swoją zachowuje, dyrektor powiedział, że budżet to jego zmartwienie, nie moje. - Zaśmiała się nerwowo. - A Michał napisał mi esemesa: "Nie wiedziałem, że tak ci to uzasadnił. Głupio mi. Gratuluję".
W niedzielę przyszła na obiad z wydrukiem swojego maila i odpowiedzi dyrektora. Poprosiła o teczkę. Położyła kartki na wierzchu, na mojej wyblakłej kalce, i zawiązała tasiemki.
- Żeby było w jednym miejscu, babciu.
Teczka w segmencie jest teraz trochę grubsza. I mam nadzieję, że kiedyś ktoś zapyta Weronikę, co wtedy zrobiła - a ona będzie miała co wyjąć z szafki.